replika telefondan tarih bilgileri

replika telefondan tarih bilgileri ve sizin icin yine replika telefon ve replika telefonlar elinden gelen gayreti gösterdi ve sizlere tarih bilgileri hazırladılar replika telefon diyorki da tahtta tek bir soyun kaldığını ima eder.de günümüze kadar Xagan adlandılar. Bu uygulamayı kağanlığın bir ailede ve kabilede olduğunu, başkalarmm bu makama geçemediklerim 35^
leyen Ibn Havkal ve İstahrî de teyit ederler'. Aynı şekilde Konstantinos Kiı^^ 861 Hazar ziyaretindeki tartışmada Hazarlar tek bir aileden gelen hükümdarlar la övünürler'^. (Dsmanlı'nm 600 senesine 36 padişah sığıyorsa, yaklaşık aym yj. pıdaki Hazarlarda da VHI. yüzyıl ortasmdan X. yüzyıl ortasına yaklaşık 200 yj. la bir düzine kağan sığacaktır. Bir iki kişi daha eklediğimizde yine
"Sefer ha Kuzari" (Hazar Kitabı) adh eserini Ispanya'da 1140'ta yazan Y^ huda Halevi Hazarlann Musevîliğe geçişinin 400 sene önce olduğunu söyleye
rek nokta atışı bizim önerdiğimiz zamana işaret eder . Kitabm içeriğini oluştu
ran Musevîliğe geçiş hikâyesindeki havanm da Hazarlann Dağıstan dönemine işaret ettiği düşünülmektedir'*. Üstelik Halevi 400 seneyi verirken "tarih kayıt-lanndan öğrendiğimiz kadanyla" diyerek kaynaklandmyor ve başka yerlerde de birkaç defa Hazar tarih kitaplarmdan ve vakayinamelerden bahsediyor. Bu durumda söylediğini ciddiye almak için ciddi sebepler var.
Bunlar Hazarim kendi kaynaklan. Harici kaynaklarda böyle bir dönmenin gerçekleştiğini bUdiren tek bir çağdaş kayıt bile bulunmuyor. Sayısı fazla olma-
Kokovtsov, Yfvre^fsko-Hazarskmfa perqriska, s. 93 uzun nüsha.
Kokovtsov, Yevreytko-Hazarskaya pmpiska, s. 93; Duplop, Hazar Yahudi Tarihi, s.l84. Kokovtıov, Yevrtysko-Hazarskaya perepiska, a. 80-81 kısa nüsha, 97-98 uzun nüsha. Kokovtaov, Yevreysko-Hazarskaya perepiska, s. 81 kısa nüsha, 98 uzun nüsha. Karatay, '"Hazarlann Musevtlefmesine Dair Bir Belge", a. 9.
Şcşen, tslam Coğrafyacüan: latahıl a. 158, tbn Havkal a. 168.
Shapira, "Notea on Early Jevviah Hiatory", s. 127.
l^ler sonradan yazılmış metinlerde bulunuyor. Bımlardan en önemlisi^ en önemli yazarlarından biri olan Mesûdf ye ait. Mesûdî, Yahudi ol-olan" hükümdarm Harun Reşit zamanmda (786-809) Mu-^^Itabul ettiğini belirtir^*'. Konunun ayrmtılanna girmez ve sebep olarak ^^eki kitaplannda Musevîleşmenin nasıl olduğumu anlattığını, tekrara ge-^^Ij^ığıru gösterir. Maalesef kendisinin diğer metinleri bize ulaşmadığm-konuda bilgi alamıyoruz.
muhtemelen onu okumuş olan Bekri, hileli bir münazara sonucu Ha-^jj^anmın Musevîliğe geçtiğini anlatır -buna aşağıda değineceğiz- ve aynen Reşit zamanım verir: "Hazarlar Yahudi'dirler. Hükümdarları Harun Re-pjöfvnnde Yahudi oldu ve bu dinde kaldı. Onlann Yahudi olmasınm sebebi Bizans imparatoru ülkesindeki Yahudileri Hıristiyan olmaya zorladı, ülkesindeki Yahudilerden bir kısmı Hazar ülkesine kaçtı. Hazar'a Yahu-jjültboylece geldi"Mesûdî'nin Harun Reşit zamam bilgisiıü muhtemelen on-^alıntılayan ama kaynağım yanlış veren XTV. yüzyıl coğr2Üyacısı Dımaşkî de leijırlar: '"İbn'ül-Esir Halife Harun zamanmda imparatorun Yahudileri zorla joçettirdiğinden bahsetmektedir. (DnIar zeki fakat huysuz bir ırkın yaşadığı Ha-ar ülkesine geldiler ve onlara kendi dinlerini teklif ettiler. (Hazar'm) halkı bunu kendılerinkinden daha iyi buldular ve kabul ettiler"İbn'ül-Esir böyle bir söylemez.
Tarih konusunda en azmdan sınırlandırma noktasmda yardımcı olabilecek iıjer bir kaynak Svatelotlu Christian adlı bir keşişin eseridir: "Şimdiki zamandı dünyada (aralannda) Hıristiyanların yaşamadığı hiçbir ulus bilmiyoruz. Sa-İKf çok savaşçı olan tek bir kabile vardır ki, onlar Hun neslinden gelen ve kenelerini Hazar olarak anan Yecüc ve Mecüc ülkesindekilerdir. İskender etraflan-bir surla çevirmiş ve onlar kaçnuşlardır. Ve onlarm hepsi Musevîliği benimsemişlerdir. Bununla birlikte, aym ırka mensup Bulgarlar da son zamanlarda Hmstiyan olmuşlardır"'^. Tuna Bulgarları hakkmdaki habere bakılırsa, en er-b860'larm sonlarından bahseden bu kayıtta Hazarlar çok eski olmayan, hatır-•«ubilir bir geçmişte din değiştirmiş bir halk olarak sunuluyor. Bunu Mesû-yanma koymak, yani 70 yıl kadar öncesinden bahsediyor diye düşürunek bctli olabilir.
X. yüzyıl başlarında yazan İbn'ül-Fakih onların "yakın zamanda v l«ştinldıkl«nni" belirtir'*. Eserinde zaman dişilik o kadar fazladır v. j' zamanlara ait veriyi o kadar dikkatsiz bir araya getirir ki, böyle bir ıfade^^ venılir bir anlam çıkartmak hayli zorlaşır. Eğer lâfzi olarak alırsak, kın' bir zaman herhalde IX. yüzyılm ikinci yarışma işaret edecektir. Bu zanslı misyoner Konstantinos Kiril'in 861 senesindeki Hazar ziyaretim ^ ahp, Musevîleşmeyi o tarihe koyan görüşlere kuvvet verecektir ama Mııjj^ atfı içeren daha erken tarihli Hazar paralarmın bulunmasıyla günümüzde bu tarihin ve Kiril'den alman bilginin bir değeri kalmamıştır. Bu bapta loio^ varmda yazan ve geçişi Abbasîlerin hükümranhğı dönemine, "yakın zamanı^ ra" yerleştiren Hamdânfnin sunduğu bilginin de kullanışlı olmadığını ekleım liyiz’*.
Böylece bu hadiseyi 740'lara yerleştiren Hazar kaynaklarına karşılık, ondan 60 sene sonrasına koyan ikinci bir küme ile karşı karşıyayız. Mesûdî'ye fazlasy. la güvenmek için sebeplerimiz var. 940'larda, ömrünün ahir yıllannda Mısır'dı idi ve Fustat'taki Yahudi cemaatinin büyükleriyle sık sık ilmi tartışmalar yape. dı. "Kenize Mektubu" şimdi Kahire'nin bir bölümünü teşkil eden Fustat'taki bir sinagogda bulunmuştur ve içeriği Bekrî'de anlatılan hadiselerle uyuşmakü-dır”^. Bekrî'nin muhtemel kaynağı ise belirttiğinüz gibi Mesûdî'dir. Hatta tahminlerimizi biraz daha öte götürüp, Hazar makamlarından bilgi isteyen mektubun Mısır'dan yazıldığım, şu an elimizde olan cevabın da Mısır'a gönderildiğ]-rü, Mesûdrnin Yaıhudi âlimlerle iddialaşmalar münasebetiyle bu haberleşmele re baştan sona muttali olduğunu söyleyebiliriz'*.
İlk 1999 yümda İsveç'te bulunan Hazar paralan tarihleme konusundaki tar-tışnudan derinden etkilemiştir. Ele geçen ilk paralar 825 yılına tarihlidir'”. Daha erken tarihlilerin bulunmama ihtimali de yok. Devlet dini olarak MusevÜ
Şcfcn, t$İMm CoğnfyaaUm. c. 191.
Pines, "A Moslem Text Conceming thc Conversion", s. 47.
Pritssk, TUzar Hakımlığımn Musevîliğe Geçişi'', s. 30.
Mektubun genellikle Ispanya'ya yazıldığı düşünülür; Mısır fikrini ilk kez "Hazarların Musevflş meşine Dair Bir Belge", s. 14, d. 44'de önermiştik.
Paralann getirdiği yeni bilginin yorumlan Kovalev'de bulunur: "VVhat Does Historictl Numima tks Suggest?"; "Creating Khazar Identity through Coins". Kûfî İslam sikkelerinin taklidi ol» Arapça 3razüı bu paralarda 837 yılından itibaren yer olarak "Arz'ul-Hazar" ifadesinin yanındı Ik zar hanedanının tamgaaı olduğu belirtilen'^ işareti bulunur. Kelime-i şehadet ise beklendiği şekilde değişmiştir: "Lâ ilâhe illallah, Musâun rasûlullah". Kovalev bu şekilde Musevilik veTüıklii{ü birleştiren bir devlet ideolojinin propagandasınm amaçlandığına inanır ("Creating Khazar Idedı through
^ jr |uwaıhr olan karnak kûmdmnaı Maamdık: 3a koşâkkk Ma m-Mesûd! *Kcnize Mektubo'ıiB ccMageç bir tarüıdnenyor? Mesûdram tek bir Tangon vtondıalıa'
giç^W bahseden Hazar kayıMdMndah iki aşaeeyı aaâatta hıkiıe ba-^t^sm »enyor g^krükırıekte Ortaçağa ûnlâ y^arniMmcm Hanriana Ha-^l^âimmtnde M\ıse%ilıge geçtikten sonra bu dnde *kaldâkraa' »ajkt 9r âmt geçtikten soruna kalmak sanki aTnı yerdeki başka omkkfde bi ^^^iftamaHaıiiT Bu vurgudan 'daha önce de geçâdı ama doradda* aa ^^âjadcîadır
î)gşfetm tepesindeki isim cdarak atalannm Mhyedennı kavnaklaıdan (bı ^ okuyup muteber muhatabı olan Enduhıs hahtesoun başdaıaşmar i^r hm Şaprut'a anlatan Kağan Yusuf, sebebim açıklamadığı da aşamada bou Bulan olan kağan rüyasında gordugu bir meleğin rehberbğınd Manana geçer ve sonra sarayında bulduğu (kstdie bunu açklar Zatr ^arüşması bundan sonra gerçekleşir. Mektup Bulan dan sonra onun tor sCidIye ye atlıyor. E>mdar ve adaletli biri olan Obadye ülkede Musa şenai ııokşânyar mabedkr inşa ediyor, ülkeye din adamlarım topluyor**^ Devi dRsaie Muse\i kanununa göre değişiklik yaptığı vurgusu ilginç. Bu duruı aHaarda Musa dinim Obadye yerleştınmş ohıyor. O zaman Bulan ne yıp klişb kuşkuhı nokta ise hükümdarlar listesi. Yusuf kendisi de Obadye aı miâa tom hukumdaıiann ismini veriyor ama Bulan ve torunu Obadye araş ^ lop veya kışüenn kim olduğımu kaçınyor Bu arıda utanılacak bir şev «k gocokuyor Bu şevi dinden irtidat olarak görebilirizBaşka bir evlilik 762'de geçer. Abbasi iktidannm yeni yerleştiği gunij,^ 754 senesinde ikinci halife olarak tahta geçen Mansur (754-775), Arminiyye»^ yetinin valisi olarak atadığı Yezid b. Üseyd es-Sülemfye Hazar hanedanıyla evlilik bağı kurmasını emreder. Bunu devletin dış siyasetinin bir yansımasiı^ dolayısıyla banş ihtiyaa olarak yorumlamalıyız’^. Bu evlilik gerçekleşir ve zid, Hazar Kağam Bagatur'un kızıyla evlenir. Evlilik muhteşem olur, çok buyul bir çeyiz getirilir. Bundan Hazarlarm da bu işe önem verdiğini çıkartabiliriz. İslam'ı ve Kur'an'ı iyice öğreninceye kadar Yezid'i yanına yaklaştırmaz Dı]\j sorua iki çocuğu olur ama birgün çocuklarıyla birlikte ölür. Yezid çok üzülürla. kın Hazarlar bu ölümden onu sorumlu tutarlar ve akınlara başlarlar. 762-764yıj. lannda gerçekleşen bu akmlarda şimdiki Kafkasların güneyindeki topraklatbu. yük zarar görür^^. Bu haberi veren İslam, Ermeni ve Gürcü kaynaklannın hiçb rinde ve de haberin doğasmda bir Musevîlik içeriği veya bağlantısı bulunmaz
VbO'lan takip eden dönem için de aym şey söylenebilir. Kuşkulu davranışları yüzünden Araplarca hapsedilen ve 775 senesinde serbest kalan Gürcü erfr tavı Nerse, yardım istemek için Hazarlara sığınır. Ancak kağan Araplara karşı onu desteklemekten içtinap eder, o da kendisi yerine atanan yeğeni Stepha nos'un davetiyle, hayal kırıklığı içinde 782 yılında ülkesine döner. Araplarilk zamanlar ona dokunmaz ama Kafkaslarm güneyinde değişik bölgelerde işyar dalgalarıyla karşılaşan yeni Arap valisi sertliğini göstermek için onu 786 yılında idam eder. Nerse'nin Arap asıllı Habip adında bir hizmetçisi vardır ve Hazar'dı iken Hıristiyan olmuştur. Aziz Abo adıyla bilinen bu kimsenin hayat hikâyesi ayn bir kaynak olarak ulaşmıştır. Bu yazmada Hazarlar dinsiz ama tek bir Tan* n'ya inanan bir halk olarak tanımlanır. Açıkça ne halkta, ne de yöneticiler nez* dinde Musevîlik izlerinden bahsedilmez.'^
Artamonov'a göre 737'den sonra gücü ve itibarı azalan Hazar kağanlan barışa daha fazla mef^ di Hazmr Tttnhi, s 532.
Çok sayıda kaynağın naklettiği bu olayların değerlendirmesini CzeglMy yapmıştır. "KhazarR**^ ın Tranacaucasia in 762-764 A.D.". Ancak bunun anlık bir öfke sonucu olduğu anlaşılıyor kı, Af«r lann işi ağırdan almaları ile Hazarlar mahcup duruma düşmüş gözüküyor ve 768 yılındata AUT Bizans savaşında yardım göndererek (Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, s. 196; Noonan, "Why
Ourcul^l^ ba^lantüj başka bir haber daha Hazar kağanını ve halkını 'dm-, tanımlamaktadır. Araplarca idam edilen Gürcü Kralı Arçil (736-^mkuçûk kızı Şuşan, ağabeyi Cuanşir'in yanında Tiflis yakınlarında bir ka-^yinyordu. Nerse meselesinde yardım etmeyen Hazar kağam onnn guzellı-jgı duydu ve istedi, karşılığmda da Araplara karşı Gürcülere yardım önerdi, ^annesi ve ağabeyi bunu kabul etmediler. Kağan üç yıl sonra Bulcan adlı yjj^utınmı büyük bir orduyla gönderdi ve kaleyi ele geçiren Bulcan, prensesi ^ıldı Ancak prenses yolda 'dinsiz birinin' olmaktansa, şerefiyle ölmeyi yeğ-^ ve yüzüğündeki zehri içerek intihar etti'^^. Dunlop'un 762 yılı civanna ta-ama bizim 790 civarmda düşündüğümüz bu hadisede de Hazarlar gıyri-semavi din mensubu olarak tamırdamyorlar.
Artık Hanın Reşit dönemindeyiz ve bundan sonra Hazarlar Musevfdirler. 1^, 737den hemen sonra bu dini kabul eden ve adı Bulan olan kağanm ölümünden sonra bu dine inanmayan bir halef gelmiş gözüküyor. Yukarıda gördü-Ipuz üzere, 730'lardaki Arap-Hazar savaşlarında sıklıkla kağanın oğlu şahne-le çıkıyor. Bu yüzden kağan o yıllarda en az 40'h yaşlarda olmalı. Kendisi 760 nlma doğru 60'h yaşlarda eceliyle ölmüş olabilir, çünkü belirttiğimiz gibi, Ye-ad el-SülemTnin yaptığı evlilik münasebetiyle gelen haberlerde Musevî olmayan başka bir kağandan bahis var. Yeni kağanın Arap savaşlarını yöneten oğul jlmiM, İbn'ül-Esir'in onun savaşlarda öldürüldüğü haberi doğru ise, mümkün ^kmüyor. Muhtemelen daha genç biriydi. Belki de Halife Mansur'un Yende Hazar'dan evlenme önerisi Araplarla daha ılımlı ilişkilere açık birinin tah-n geçtiğinin öğrenilmesinden sonra gerçekleşıniştir.
Nitekim Hamevf nin naklettiği üzere, halife tarihi çok iyi okumuş ve Hüs-m Anuşirvan zamarunda Sasardlerin Hazar meselesini evlilik üzerinden nasıl vonneve çalıştıklarını maiyetindekilere anlatmıştır'^. Yezid'e kızını veren kağan en erken 720 yılı civarmda doğmuş olmalıdır ki, 760'a doğru ergen bir kızı oiwn ve 800 senesi dvarmda ihtiyarlıktan ve bunamadan dolayı maiyetince öldürülsün. Zaman arahğı tutuyor. Kağan Yusuf'un mektubundan anladığımız ^ Bulan ile Obadye arasmda tek bir isim var ise, işte bu adı veya lakabı Bağalar olan, Vni. yüzyılm ikinci yansı boyunca ülkeyi yöneten kağan olmalıdır. Adının Türkçe oluşu da Musevîliği kabul etmediği savımıza delil teşkil eder. Zi-n Yusuf un mektubundaki isimlerin tamamı Musevî isimleridir.replika telefon sundu.